Artistên Kurd Li Sovyet (1983)

Artistên Kurd Li Sovyet (Berbang- Hejmar:14, 1983 ) Têmûrê Xelîl

"Demekê, gava derheqa pêşketina kurdên Yekîtî Soviyet dibû xeberdan , merî dikaribû nava gotarekêda derheqa serfiraziyên her derecada destanî gilî bikira. Lê îro ew destanîn haqasî gelekin, ku em mecbûr dibin paraveyî derecakin û derheqa her derecekêda pêşketina meda, cihê gilîkin. Carna jî wisa diqewime, ku derheqa destanînê de kurdekî Soviyetda gotarek jî têrê nake, ku bê ber çava, ka ew bi saya qeydê meyî sosiyalîstiyê, jiyanê da miyaserkirina siyaseta Lenîniyê ye miletiyê gihîştiye çito serfiraziyê.

            Benda xweye îroyînda emê tenê derheqa dereceke pêşketina me- dereca hunermendiyê, diha rast ser mesela artîstên Soviyetistanêye kurda gilîkin.

            Vê demê bajarên Yekîtî Soviyetê Moskow, Lenîngradê, Erêvanê, Tiblisî, Groniyê û bajarên mayînda gelek artîstên kurdê profesiyonal hene. Nav dengê hineka ji wana temamiya welêtda eyane, derheqa wana û hostatiya wanda gelek cara rojname û kovarên Soviyetê û welatên derkeye cihê- cihêda hatine çapkirinê gava gilî hatiye ortê, gotinê: Filan artîst eslê xweva kurde. Bi saya van yeka gel û neteweyên welatê me nasiya xwe dane pêşketina kurdên Soviyet.

            Îro dota kurd Nazî Şîrayî artîsta sîrkêye dinêeyane, ewledê kurd Paşa Poladov rejîsorê têatre Yêrêvanêye pantomîmayê ye serekeye. Ebdule Muhemed reqasvanê koma bajarê Grozniyê ye bi navê “Vaynax” e, Vova û Natêla Qasim artîstên balêtêne li bajarê Lenîngradê, Zîna Telo dengbêja koma Tibîlîsiye “Rêro” ê bûye û gelekên mayîn.

            Niha ser mesela wan artîsta û hinekên dinêda emê bi hûrgilî bêjin.

            Nazî Şîrayî… Ev navekî pir naser li cihanê, bi taybetî ji bona kurda. Ewê ew nav bi xwe peyda kirye. Dota kurd- Naza Şîrayî, eva 35 sala zêdetire, u ser dikê sîrkên Yekîtî Soviyet û welatên cihanêye cihê-cihê, cilê kurdiye reng- rengî li xwekirî amadekara hewas-hijmekar dihêle. Artîsta komera Ûrisêtêye Sovetiyêye Sosiyalîstiyêye Fêdêratiyê emekdar salên cihê-cihê sîrkên Tiblîs û Erêvanê da lîstiye, lê paşê çawa artîsta nav û deng, çûye sîrka Moskow û hetanî niha jî wêderê pêşda tê. Lîstika wêda hejmarên wisa hene, ku hetanî niha jî cihanêda kesîra li hev ne hatiye wana biwekilîne. Bo nimûnê, ew du defê biçûk digre destên xwe, hevra berdide, defa destê rastê ser milê wêra derbaz dibe diçe ser milê dinê, defa dinê jî wî awahî, ber hevra ser patika wêra derbaz dibin û ne hev dikevin, ne jî dikevin. Lê ensîklopediya ermeniyê Sovetiyê hejmareke xweda derheqa Nazî şîrayî da nivîsiye, ku hejmara wêye “Heykelên tûne” sertaca lîstikên wêye.

            Van salên dawî ez li Pragaê bûm. Wan roja sîrka Moskow jî wir bû û ser afîşên pêşdahatinên sîrka dinêyêyan wêna dota kurd bû. Ez êvarÊ tevî bermaliya xwe û çend kurdên Kurdistanê, ku li Prag dixwendin, çûnê sîrkê û me nasiya xwe da Naziyê. Min çend pirs danê, ewê derheqa xwe û lîstika xweda awa minra got.

-          Hejmara minê here hizkirî ewe, gava ez cilê kurmancî xwe dikim, bi desta miqamê kurdî lê dixim, lê bi herdu linga jî ser haceta sazbendiyêye(mûzîka) anegor miqamê kurdî lê dixim. Paşê nas-nenas min pirs dikin: “Ev çi sazbendiye, ya kîjan miletiye?” Ez kubar bersîva wan didim, ku ya kurdiye û ez jî kurdim. Paşê gilî tê ser gelê min, ez jî wanre qala kurda dikim.

Belê, Nazî Şîrayî her dera –ji Erêvanê girtî hetanî Parîsê, ji Lenîngradê hetanî Îranê, Tirkiya yê hetanî Amêrîkayê, her dera timê jî navê kurdên Soviyet bilind xwey kiriyei mala xwe bi xalîçê kurdiyê ciwanva xemilandiye.

            Jina kurd timê ji sazbendiyê hiz kiriye, li şaya, govenda, bindarûka sitiraye. Hîmdarê edebîyeta ermeniya, xêrxazê gelê kurda Xaçatûr Abovyan gotiye, ku her kurdek bi ruhê xweda dengbêj (stranvan) an jî helbestvane. Lê tenê bi saya qeydê Sovêtiyê mecal kete kurda, ku hunerê xwe, zên û merîfeta xwe şanî bi hezara temaşevanên gelên cihê-cihê bikin.

Zîna Telo çend sala bûye komekdara rêjîsorê têatra Tiblîsî yê ser navê Grîboêdov, paşê bûye dengbêja koma stiranêye bi nav û deng ya bi navê “Rêro”. Çend sêlikên stiranên wê derketine. Vê gavê ew rêjîsora têatra Tiflîsiye kurdaye cimetiyêye. Wêra tevayî kubreke kurmancî li zarê wêye, lema jî gava çend sala pêşda paytextê komera Gurcistanêye biratiyê rêdaksiyona pêlweşa (radîo) kurdî hate vekirinê, wê teklîf kirin û hetanî îro jî ew dîktora (xeberdankir, peyvkar) wê pêlweşêye jî, wek peyvkara pêlweşa Rewanêye kurdî Eznîva Resşîde hêja bi radîo yê tevî bi hezaran kurda xeberdide.

Derheqa artîstê komera Çêçêno- Îngûşîayêye avtonome emekdar Ebdule- Muhemedda- me çend sal pêşda hinek tişt ji miqaleke rojnema “Reya Teze” pê hesyane. Pey wê miqalêra min xwest derheqa wî ewledê kurdayî hêjada bizanibim. Pey pirs-pirs yara ra çend melûmetî ketine destê min. Ew wextêda li zanîngeha Tiblîsiyê ye xorêyografîda (reqasa bedewtiyê) ya dewletêda ber destê artîstê Yekîtî Sovîyetê cimetiyê Vaxtang çabûkiyanî hîn bûye. Koma bi navê “Vaynax” da, li ku ew îdî 20 salî zêdetire pêşda tê, reqasçiyê serekeye. Ew  ser dika minanî teyrekî baz direqise û ser afîşên pêşdahatinê wê komê wêneyê wî bi wî awahî jî hatiye kişandin. Sala 1982’a, 30’ê meha novêbêr ji Moskow bi dûrdîtinoka (têlêvîziyon) pêşdahatina wê komê nîşan dan. Em gelek temaşeçiyara tevayî reqasa wiye çapik û çelegva heyr-hijmakar man. Dema vir pêlek pêşda min bi têlêfonê Ebdule ra xeberda, ewî bi kurmacîke delal bersiva min da. Gava min jê pirsî ku ne axir bajarê Grozniyê da kurd an tunene, an jî kêm hene, ew ji ku wisa xweş kurmancî gotina dike, ewî bersiva min da û got, ku dema ew diya xwera wextêda ji Kurdistana Îranê hatine, diya wî tenê kurmancî zanibûye û pêra hetanî niha jî kurdî xeberdide.

Xwendevanên kovarêyê delal! Ebdule Muhemed jî koma xwera tevayî pir cara çûye Moskvayê û Hordananê, Vladîvostokê û Sûriyayê, Mozambîke û Taşkendê. Çawa hemû artîstên Yekitî Soviyête kurde profesiyonal, her werha rêjîsorê têatra Erêvanêyî pantomîmaêyî (têatroa bê deng) sereke Paşayê Reşîd Poladov aliyê dereca xweda xwediyê xwendina bilindin. Lê Paşa Poladov 2 înstîtut temem kirine, yek li Moskow, yek jî Lenîngradê. Teatroyê wî awahî Soviyêtistanêda çend hebin. Serokê yekê ji wana lawê kurde. Ew çend spêktaklên teatroya xweda êlemêntê (nimûn) folklora kurda daye xebatê. Ew yek femdariye, ji ber ku nava deba kurdada, erf- edetê meda derecêd pantomîmê hene, çawa bo nimûne, dema kosegelî digere, gava bûka nuh bûktiyê dike ciyên mayîn. Çawa em pê hesyan, têatro hazir dibe bi motîvê pîesa “Xecê û Siyabend” spêktakleke bê deng nişanke.

Wextêda miqaleke Paşa Poladov rojnema kurdiye “Reya Teze” da çap bûye bi sernivîsara “Pantomîn nava deba kurdada”. Lê derheqa Paşa Poladov û teatroya, ku ew serokatiyê lê dike, miqale çap bûne kovar û rojnemêd merkeziyê ye “Sîr û êstrada”, “Sovyêtskaya kûltura”, “Têatralnaya Îskustvo” û gelekên mayîn da.

Eva çend sale, ku du ewledê cimeta kurda, xwîşk û bira Vova û Natêla Qasim têatroya Lenîngradêye, akademiyêye, operayê û baletêye dewletêda dilîzin. Ewana artîstên baletêye naskirîne. Vovayê Qasim Ecemov dilqê (rola) serekeda dilîze. Kovara Moskowe bi navê “Têatralnaya jîzn” hejmara xweye sala pare î da derheqa hostatiya wîda ser 2 rûpelî miqaleke mezin çap kiriye.

Ewî hetanî niha dilqê wisaye dijwarda bi serfirazî lîstiye, çawa ku dilqê Romeo baleta Prokofyêve “Romêo û Cûliyêtda”, Armên-baleta aram Xaçatûryane “Gayane” da û yên mayînda. Hetanî niha xwûşk û birayê bineciyê bajarê Tiiblîsiyê yi wextekê tevî têatroya xweye dinê eyan çûne welatên Avûstûriyayê, Îtaliyayê, Mongoliyayê, komera Almaniyayêye xwe nîşanî gelek cimetêd cihanê kirine.

Artîstekî kurdî mayîn Hesenê Quliye. Eva çend salin, ku ew artîstê têatroya Erêvanê ya dramatikiyêye. Nava wan sala da gelek dilqada lîstiye. Van axiriya, gava ewê têatroyê spêktakla “Hamlet” danî, Hesenê Qulî dilqê keşîş da kivş kirin û ewî bi lîstika xwe meşoqê hunermendiyê zendegirtî hîşt. Hazira (amadekara) usa jî rojname û kovarê komerê qîmetekî bilind dane hostatiya wî. Hesenê Qulî kinofilmada jî lîstiye. Van demên paşin, gava kinofilma bi navê “Piş hevt çiyada” nîşan dan, dilqekî serekeda ewî dilîst. Hesenê Qulî demeke dirêj bûye rêjîsorê têatroya Elegezêye kurdaye cimetiyê.

Artistên kurd xwezma dereca sîrkêda pirin. Mesele, Sertîv Mîneralov wextêda kloûne (mesqereçî, henekçî) sîrka Tiblîsiyê bûye, pir sala Nazî Şîrayîra tevayî wisa jî sîrka Yêrêvanêda pêşda hatiye. Têmûrê Tesinî fokisçî, laqirdçiyê sîrkusa Tiblîsiyê bûye û pêra jî li fîlarmoniya Gurcistanêda, wextê konsertên êstradayê pêşda hatiye. Niha ew navça Gurcistanêye Gardabaniyê da koçka çandêda serekê koma artîstên sîrkêye. Ezîzê Bişar niha artîstê sîrka Tiblîsiyêye. Ew hew şa mala xweda gelek terewila xwedî dike. Sîrkeda ew du janrada pêşda tê, cikî çawa fokisçî, cîkî jî terewila kedî dike. Derheqa hostatiya wîa nivîsîne rojnema Bilgariyayê “Paralêl”, kovara Moskvayê “Sovêtskaya êstrada û sîrl”, herwaha pir rojname û kovarên Gurcistanê.

Gava çend sal pêşda xwendekar û roşinbîrên kurdên Tiblîsiyê hatine mêcaniya kurdên Yêrêvanê û tevî civîna sazbendî û lîteratûra kurda bûn, wêda Ezîzê Bişar çend foks kirin û amadekara hewas- hijmekar (metel, zendegirtî) hîştin.

Bilî van artîstên profêsyonal, wisa jî gelek artîstên kurdaye xwexwehînbûyî hene li têatroya Tiblîsiyêye kurda û ya Elegezêye kurdaye gelêriye. Pir artîstên xwedî şuret û zîrekya pir di nava 30’î zêdetir radîopîyesên pê weşa kurdîda lîstine, ku bi serokatî û înîsiyatîva serokê radiyoyê wê demê Xelîlê Çaça Mûradov hatine bivîsraê. Ji artîstên kurdaye li têatroya Elegezêye berê mirov dikare navê dota kurde jêhatî Eznîva Reşîd bide, lê ji pêşewitiya sazbendiya me-navê seroka koma kurdaye stran û reqasêye dewletê- navê Sûsîka Simo hêjaye bidin.

Ango, we texmin kir, ku artîstên Soviyetistenêye kurd gihîştine çito serfîraziyê ne tenê nav kurda û çend komerada, lê wisa jî temamiya Soviyetistanê û welatên cihanê. A bona van destanî nane, çawa ku Sêkrêtarê Komîta Navbendî ya Partiya Soviyetêye Komûnîstiyêye sereke hevalê Yûv. Andropov nava kêlma xweye li civîna şaynetiye bona 60- salî- ya teşkîlbûna Yekîtiya Soviyet da kivşê, wekî kurdên Soviyet jî zûda Soviyetistan hesab dikin welatê xwe. "