Abdulla GORAN (1904-1962 Helbestvan-Nivîskar )

Abdulla GORAN (1904-1962) 

Goran helbestvanekî kurd e ku bi zaravayê soranî nivîsiye û navdarekî vê sedsalê ye. Ew di sala 1904’an de li Helepçeyê hatiye dinê. Iraq û bakurê Iraqê jî diketin nav axa Împaratoriya Osmanî. Navê wî yê rastî Abdulah Goran e. Dûyî ku bavê wî diçe heqiya Xwedê (1919), ew li cem bapîrê xwe dimîne û bapîrê wî ji bo xwendina mamostetiyê wî dişîne danîşgeha Kerkûkê (1921). Goran ev xwendegeh neqedandiye û di eynî salê de bapîrê wî jî diçe heqiya Xwedê. Dûwayî mirina bapîrê xwe Goran salên xemgînî û belengaziyê diborîne. Ji sala 1925’an heta 1937’an li bajarê Helepçeyê wek mamoste kar dike. Di wê demê de ew xwe bi xwe zimanê farsî, tirkî, erebî û îngilîzî hîn bûye. Di dema xwe ya vala de gelekî edebiyata welatên rojava dixwîne. Dûwayî 1939’an diçe Wezarata Karên Rê û Rêyên Hesin de wek karkarekî rojane dişuxile. Di navbeyna salên 1940’î û 1945’an de dest bi helbestnivîsandinê dike. Dîsa di eynî vê demê de ji Radyoya Rojhilata Navîn bêşa bakurê Iraqê re bernameyan çêdike. Goran di jiyana xwe de çend caran ji ber sedemên çalakiyên xwe yê siyasî yên çep hatiye girtin û binçavkirin. Dawiya 1951’ê de li Iraqê rejîmeke nû tê ser hikm, dû vê bûyere re wî êdî dikarî bi serbestî helbestên xwe binivîse û pirtûke xwe biweşîne. Goran di 1958’an de beşdarî damezirandina Komîteya Aştiya Cîhanê dibe. Di sala 1959’an de li ser dawetnameya Komeleya Nivîskarên Sowyetê çûye Sowyetê, çunkî li Iraqê hikumeteke nû hat ser hikm û kurdan peywendiyê baş li gel Yekitiya Sowyetê hebûn. Di sala 1962’yan de Goran wek endamê Komîteya Aştiya Cîhanê tê hilbijartin. Di sala 1962’yan de bê wext çû ser heqiya Xwedê. Ew ne komunîst û ne jî sosyalîstekî tûj bû, bê şik li dijî rejîma Bexdayê ya dîktator bû. Di helbestên Goran de meriv rastî hemû cureyên realîzmê û serpêhatiyên evîniyê tê. Wî di destpêkê de helbestên xwe bi kevneşopiya kevn nivîsandine û dûre wî ew terz terk kiriye û derbasî terzekî romantîk û realîst bûye. Car caran bi kafiye û car caran jî tenê bi rîtmê dinivîse. Li gorî wî mesaja naverokê girîngtirîn e ji kafiyeya helbestê. Goran bi temamî çar dîwan nivîsîne: “Beheşt û Yadî”, “Fîrmêsk û Huner”, “Sîrûs û Derûn” û “Awik û Peyam”. Ji bilî van dîwanan wî tekstên şanoyê (piyes) jî nivîsandine: mînak: “Gula Xwînê” û “Bûka Xemgîn” çend ji wan in. Goran ji cure zimanên biyanî berhemên edebî wergerandine zimanê kurdî. Di 1971’ê de di navbera kurdên Başûr û desthilatdarên Iraqê de peymaneke otonomiyê hat îmzekirin. Li gorî vê peymanê li gel erebî, kurdî jî zimanê Iraqê yê fermî yê duyemîn bû. Ji aliyê Wezareta Iraqê ya Hînkariyê de gelek pirtûkên der barê edebiyat û zimanê kurdî hatine weşandin. Yek ji wan pirtûkan “Zimanê Kurdî û Edebiyata Kurdî” ye ku di pirtûkê de tevî biyografiya Goran çend helbestên wî yên bijare jî cih girtine. Di wê demê de li Kurdistana başûr li Silêmaniyeyê zanîngehek jî hat vekirin. Ew dem demeke zêrîn a girîng bû ku çanda kurdî teze pêl vedida. Berê jî peymana xudmuxtariyeke wiha tevî kurdan û hikumeta Iraqê hatibû îmzekirin. Di wê demê de Cegerxwîn jî hat dawetkirin da ku biçe di Zanîngeha Bexdayê, di Enstituya Kurdî de dersên zimanî kurdî (kurmancî) bide xwendevanên kurd. Di salên 1960’î de Wezarata Iraqê ya Hînkariyê ev pirtûkên Cegerxwîn “Rêzimana Zimanê Kurdî” û “Ferhenga Kurdî” jî çap kirine. Dûwayî mirina Goran pir destnivîsarên wî yê hêj nehatibûn weşandin ji aliyê “Yekitiya Nivîskarê Kurd” ve hatin komkirin û di sala 1983’yan de jî hatin weşandin.

 

Berhemên wî:

1      Beheşt û Yadigar, BExda 1950

2      Firmêsk û Huner le gel Du Hawine Geşt, Bexda, 1968

3      Siruşt û Derûn, Silêmanî, 1969

4      Lawik û Peyam, Silêmanî, 1969

5      Le Korî Xebata

6      Operêt

7      PiyÊs le yek perdey Korta

8      Şîirî Gep

9       Sirûd

10    Şîir Bo Minalan

11    Wergêriraw

12    Bo Zaxawî Mêşk

13    Hemecore

14    Gula Xwînê(piyes)

15    Bûka Xemgîn(piyes)

Zindanî Ejdehak (bo bitekanî faşizm)

Ejdehak! Zindanit qela qela ye;

Dîwarî konkirÊt, dergay pola ye.

Ejdehak! Kun bire, sexte zîndanit,

Naruşê be birbend bendî Giranît!

Hêzî leş mirêne kot û zincîrit;

Kariye le demar napakî bîrit.

Dil reqît her tawe çeşne sizaye

Bo bendî xawen hoş exate kaye.

Hend çeşin serbir û zîndanewanit,

Serxoş in be xuwênî gişt bendiyekanit!

Ejdehatk! Ey dêwî le (bîr) zirawçû,

Ey naştay maranit be mêşik kirdû!

Ew mêşik tazaney zincîrit kirdûn,

Le lêwî pêçalî marga ratyirtûn,

Çawerêyî fermanin berêyî behata

Bibrêne ber tenaf le norew kata,

Mêşkiyan, amaciyan, hiwa w taseyan

Le peta bitasê wek henaseyan!

Emane gişt eron, eyanrewênê,

Hiç nebê le benda eyanrizênê…

Belam to, Ejdehak, le helpey xorak

Natiwanî bikewî bo marî napak,

Her egirî, ekujî, edey le gerdin,

Mêşik derxward edey be marî newsin…

Ta roje ew xuweney be naheq riştir,eew bîrey wat zanî ecfarî kuştit,

Taw eden tenurî demarî Kawe,

Ew çekuş weşêney role kujrawe

Exiroşê w ecoşê w Komel yek exa,

Her helsay ebînî zindait ruxa!

Eew hele her lawê le zîndan ta mird

Eebête amyey bex bo netewî Kurd;

Le binkey peykeriya enusrê nawî

Le gel gişt Kirdewey peşend kirawî!

Payîz

Payîz! Payîz!
Bûkî pirc zerd,
Min mat to zîz:
Herdû hawderd!
Min firmêskim, to baranit;
Min xem, to hewrî giryanit...
Hergîz, hergîz,
Payîz! Payîz!
Payîz! Payîz!
Shan u mil rût,
Min mat, to zîz,
Herdûkman jût
Hercend gull sîs ebê bigrîn,
Altûnî dar erjê bigrîn,
Bigrîn... Bigrîn... Cawman nesirrîn,
Payîz! Payîz!


Geşt Li Hewraman

Komela Şaxê sext û gerdengeş
Asîmanê şînî girtute baweş
Serpoşe lotikey befrê zor spî
Be daristan reş naw dewlêkibî
Cogey awekan teyaya qetîs naw
Her ew in naken pêçî şax tewaw
Hawar û hajey kef çerînî çem
Bo te neyayî şew layelayey xem

Bestey Dildar

Le jêr asmanî şîna,

Le pal lûtkey befrîna,

Kurdistan geram,

Dolaw dol pêwam,

Ne le şar û ne le dê,

Nemdî kes

Wek to ciwan bê

Toyt û bes.

Kiçe kurdêk dil pêy şad bê,

Wek fîrîşte w perizad bê.

Ne barîkî, ne goştîn

Ne liçoley, ne şajîn,

Ne zor çaw reşî,

Ne ecgar geşî,

Belam be nîgay şîrîn,

Nemdî kes

Wek to be tîn,

Toyt u bes.

Lêt bê bizey mange şewî,

Bejnî rêk û rewtî kewî.

Qibley ayîn û bawerim,

Xway beheştî dilî terim.

Wek sereroy şwên amanc,

Ne Zaza ma ne Kirmanc

Geram Kurdistan,

Germyan û kwêstan;

Ne le şar û ne le dê,

Nemdî kes,

Wek to ciwan bê,

Toyt û bes.

Kiçe kurdêk wek gul wa bê,
Kurdistanî pê awa bê.
(Jinenigariya Cegerxwîn û Berhemen Wî, Yusuf Kaynak, Weşanxaneya Do, 2010)